• چه كسي مي گويد؟
تحليل گوينده خبر

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد اگر فاسقى برايتان خبرى آورد نيك وارسى كنيد مبادا به نادانى گروهى را آسيب برسانيد و [بعد] از آنچه كرده‏ايد پشيمان شويد (حجرات-6)

بسيار مهم است بدانيم گوينده خبر چه کسي است؟ چنانچه فردي فاسق و دروغ گوست بايد بر راستي خبر كاملا تأمل و در موردش تحقيق كرد. زيرا اطميناني به صحت حرف و سخن او نيست. بايد به سابقه و پيشينه آورنده يا گوينده يا نويسنده توجه داشت. همينطور به اعتقادات و باورهاي او.کسي که قبلا دروغ گفته ممکن است بازهم دروغ بگويد.کسي که بسيار دروغ ميگويد خبررسان معتبري نيست.کسي که بطور مشهود عدم صداقت در رفتارش دارد مثلا خيانت در امانت، خلف وعده، تظاهر و ريا، ترور شخصيت، و .... که بر شما محرز شده، نميتواند فرد قابل اطميناني در رساندن خبر باشد.

عالم بي عمل
يكي از مولفه هاي رديابي دروغ و سنجش دروغگو اين است كه او ديگران را به چيزهايي متهم مي كند كه خود به آنها عمل نمي كند. با مشاهده رفتارها و نتايج بدست آمده از روي عملش مي توان آن را تشخيص داد. بسياري از بنگاه هاي دروغپراكني، متشكل از افراد فاقد صلاحيتي هستند كه گفته ها و اعمالشان كاملاً در تناقض هستند.

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد چرا چيزى مى‏گوييد كه انجام نمى‏دهيد نزد خدا سخت ناپسند است كه چيزى را بگوييد و انجام ندهيد (صف – 2 و 3)

• از كجا مي گويد؟
تحليل منبع خبر
گوينده خبر ميتواند فرد يا رسانه هاي جمعي باشند. مثلا وقتي بدانيم فلان بنگاه خبر  پراکني (شبکه هاي تلويزيوني ،راديويي، خبرگزاري و روزنامه ها و ....) توسط سازمان اطلاعاتي فلان کشور حمايت مي‌شود بايد به بيطرف بودن اخبار و تحليلها ي آن به ديده ترديد نگريست. تعدد گوينده خبر در بعضي مواقع کمک ميکند اما معيار قطعي نيست حتي ممکن است عکس اين موضوع باشد.

• چرا مي گويد؟
 آگاهي از قصدها و نيات راوي خبر
امام صادق عليه السلام به يكي از اصحاب خود فرمود: إنّ المصلح ليس بكذّاب. «مصلح دروغگو نيست»
آگاهي از قصدها و اهداف و نيات او نقش بسيار تعيين كننده اي دارد. آيا به صلاح مردم و جامعه حركت مي كند. يا به قصد تحقق قصدها و منافع عده اي ديگر عمل مي كند. كسي كه در تناقض با ارزش هاي ديني و وحدت گام برمي دارد و در پي تفرقه و جدايي و آشوب به پا كردن است. قطعاً قابل اعتماد نيست.

چه مي گويد؟
تحليل جنس خبر
هر آنچه كه اساس آن حقيقت گرايي و حقيقت جويي نباشد، دروغ است. هر آنچه كه موجب خواب و غفلت و توهم گردد، دروغ است. هر عملي اگرچه ظاهري خوب و نشان دهنده دينداري باشد اما بر پايه دروغ بنا نهاده شده باشد، ارزشي ندارد. زيرا ارزش و خوب بودن يك كار را ميزان راستي و درستي آن تعيين مي كند. اخبار نيز فارغ از منتقل کننده آن مستثني از اين امر نيست. اگر جنس خبر از جنس تفرقه و فتنه و ... باشد و از راستي بدور باشد از درستي هم بدور است.

1- تناقض گويي و تضاد
يكي از نشانه هاي بارز دروغ تناقض گويي و تضاد است. ضرب المثل معروفي است، مي گويد: «دروغگو كم حافظه است». امام صادق (ع) فرموده: إنّ ممّا أعان اللّه علي الكذّابين النّسيان. «خداوند فراموشي را بر دروغ گويان مسلّط مي‏سازد.» به همين خاطر هميشه در خبرهاي دروغ، گاف هاي قابل توجهي به چشم مي خورد كه ساختگي بودن آن را آشكار مي كند. واقعيت اين است كه دروغ از يك نظام باطل و يك جريان فكري تاريك سرچشمه مي گيرد كه از جنس توهم است و پايه و اساسي ندارد. به طوري كه اگر هر پيام حاوي دروغ، حتي حرفه ترين نوع دروغپردازي ها، مورد تحليل كارشناسانه قرار گيرد، به راحتي مي توان اين تناقضات را بيرون كشيد و بي پايه بودن آن را بر ملا كرد.

2- غفلت، خواب كردن و دوري از حقيقت
 هر آنچه كه اساس آن حقيقت گرايي و حقيقت جويي نباشد، دروغ است. هر آنچه كه موجب خواب و غفلت و توهم گردد، دروغ است.  حتي اگرچه ظاهري خوب و نشان دهنده عملي ديندارانه باشد اما اساساً بر پايه دروغ نهاده شده باشد ارزشي ندارد. آنچه كه به دوري از حق منجر مي شود و دعوتي است به غفلت از حضور خداوند و ترديدي است در امور الهي، بدون شك دروغ است و توهم. 
امروزه برخي از صاحبان قدرت با تملك رسانه ها چنين مأموريتي را به طور جدي دنبال مي كنند. همانا تبديل دنياي حقيقي به يك دنياي ساختگي و دروغين براي مخاطبين. «اِيجي» در كتاب خود با عنوان فراري كه در سال 1987 منتشر ساخت مي‌گويد: «رسانه، نمايشي است كه براي سرگرم كردن مردم طراحي شده و عمداً براي ناآگاه نگه‌داشتن مردم برنامه‌ريزي شده است.» با توجه به اين سخنان، پيش بيني جورج ارول يعني «جهل نيرومند است»، ديگر يك پيشگويي محسوب نمي شود بلكه به يك واقعيت تبديل شده است.

• بر چه اساسي مي گويد؟

1- تكيه بر گمان و برداشت ها
بسياري از دروغ ها از برداشت هاي غلط، قضاوت هاي عجولانه و گمان هاي بدبينانه نشأت گرفته است. در اين مواقع دروغپراكني وقتي صورت مي گيرد كه درباره حقيقت موضوع، دانش و اطلاعات كافي وجود ندارد و بدون آنكه درباره سوژه موردنظر واقعاً تحقيق و تفحس صورت گرفته باشد، نسبت به آن دروغپردازي مي شود. در حالي چنين .... هيچ گاه مورد تاييد عقل گرايي و تعاليم قرآن و  نبوده است . همانطور كه پيامبر اسلام (ص) فرموده اند:‌ «از گمان دورى كنيد؛ زيرا گمان، دروغترين سخن است. به سخنان مردم گوش فرا نداريد و عيبشان را پى جويى نكنيد»
بارها و بارها در طول تاريخ چنين وقايعي توسط منكران حقيقت صورت گرفته است و با چنين شيوه اشتباهي، به سادگي حقايق را زير سوال بردند و درباره آن دروغپراكني كردند. در قرآن مجيد آيات زيادي به اين موضوع اختصاص يافته است. همانجا كه مي فرمايد:
بلکه چيزي را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تاويل آن برايشان نيامده است. کساني [هم] که پيش از آنان بودند، همين گونه تکذيب کردند. پس بنگر که فرجام ستمگران چگونه بوده است. ﴿يونس - 39 ﴾

بگو: آيا نزد شما دانشي هست که آن را براي ما آشکار کنيد؟ شما جز از گمان پيروي نمي‌کنيد، و جز دروغ نمي‌گوييد. ﴿ انعام - 148 ﴾

آنگاه كه آن [بهتان] را از زبان يكديگر مى‏گرفتيد و با زبانهاى خود چيزى را كه بدان علم نداشتيد مى‏گفتيد و مى‏پنداشتيد كه كارى سهل و ساده است با اينكه آن [امر] نزد خدا بس بزرگ بود (نور – 15)

2- زبان پريشى و واژه هاي توخالي
يكي از مشكلات اساسي در حوزه زبان و كلام، زياده گويي است. واقعيت اين است كه آسان ترين كار براي عده اي حرف زدن و ياوه گويي است . به طوري كه خودشان حرف هاي خود را نمي فهمند. در اين حالت از سخناني استفاده مي شود كه پشت ندارد، ياوه به تمام معناست و فقط الفاظ را در كنار هم مى گذارند.

3-  استدلال ناگرايي و ارائه اطلاعات ساختگي بدون سند و مدرك
اظهار نظرها و ابراز عقايدى كه بر مبناى «باطن و فهم و استدلال» نيست و هيچ گونه شاهد و دليلى براى آن وجود ندارد. در چنين شرايط دروغپردازي بدون هيچ سند و مدركي و كاملاً بي حساب صورت مي گيرد. و دروغپردازان به راحتي تاثيرات منفي خود را بر اذهان عمومي برجاي مي گذارند. در قرآن آمده است كه:
چرا چهار گواه بر [صحت] آن [بهتان] نياوردند پس چون گواهان [لازم] را نياورده‏اند اينانند كه نزد خدا دروغگويانند (نور – 13)

• براي كه مي گويد؟

بايد ديد اين خبر به نفع چه کساني تمام ميشود. کارآگاهان سوال جالبي در پرونده هاي خود مطرح ميکنند: انگيزه فرد چه ميتواند باشد و اتفاق حاصله به سود چه کسي يا کساني تمام ميشود؟
اسماً مهمترين مأموريت رسانه ها افزايش آگاهي و اطلاع رساني به مردم و ظاهراً وسيله اي براي خدمت به آنها معرفي شده است. اما آنچه در عمل مشاهده مي شود، همانا خدمت بي چون و چراي رسانه ها براي نهادهاي قدرت است.
رسانه ها در اصل سخنگوي يك يا چند نهاد سياسي قدرتي هستند كه گاه آن نهادهاي قدرت به صورت آشكارا در رسانه حضور دارند ولي اغلب اوقات هيچ نام و نشاني از آنها برده نمي شود. بلكه در نقش خط دهنده اصلي در پشت پرده حضور دارند و رسانه ها به عنوان آلت دست و برده سياست هاي آنان به حساب مي آيند.